ഓൺ ലൈൻ ജീവിതം: നമ്മൾ അടിമകളാകുന്നുവോ?

മുഫീദ് പാലക്കാഴി

2025 ഡിസംബർ 06, 1447 ജമാദുൽ ആഖിർ 15

ആധുനിക മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ ഒരു മാറ്റത്തിലൂടെയാണ് നാം കടന്നുപോകുന്നത്. നമ്മൾ ഒരു ഡിജിറ്റൽ അഡിക്ഷന് വിധേയമായ സമൂഹമാകുന്നുവോ എന്ന ചോദ്യം കേവലം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ബോധം, സാമൂഹിക ഘടന, നാഡീവ്യവസ്ഥ എന്നിവയിൽ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമൂലമായ മാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ്. ഇന്റർനെറ്റ് ഇന്ന് ഒരു ബാഹ്യ ഉപകരണമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയുടെയും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളുടെയും ഒരു കൃത്രിമ അവയവമായി (Prosthetic Extension) മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം കണക്കുകൾ പറയുന്ന സത്യങ്ങൾ

ഇന്ത്യയുടെ ഡിജിറ്റൽ ഭൂപ്രകൃതിയിൽ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത് കേവലമായ വളർച്ചയല്ല, മറിച്ച് ഒരു ഘടനാപരമായ മാറ്റമാണ്. ‘ഇന്റർനെറ്റ് ആൻഡ് മൊബൈൽ അസോസിയേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ’ (IAMAI), കാന്താർ (Kantar) എന്നിവ സംയുക്തമായി തയ്യാറാക്കിയ ‘ഇന്റർനെറ്റ് ഇൻ ഇന്ത്യ റിപ്പോർട്ട് 2024’ പ്രകാരം, ഇന്ത്യയിലെ സജീവ ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കളുടെ എണ്ണം 2024ൽ 886 ദശലക്ഷത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇത് മുൻവർഷത്തെ അപേക്ഷിച്ച് 8% വളർച്ചയാണ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്. 2025 ഓടെ ഇന്ത്യയിലെ ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കളുടെ എണ്ണം 900 ദശലക്ഷം കടക്കുമെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയുടെ മുന്നേറ്റം

ഈ വളർച്ചയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ഉറവിടമാണ്. നഗരങ്ങളെക്കാൾ കൂടുതൽ ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കൾ ഇന്ന് ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയിലാണുള്ളത്. 488 ദശലക്ഷം ഉപയോക്താക്കളുമായി മൊത്തം ഇന്റർനെറ്റ് ജനസംഖ്യയുടെ 55% ഗ്രാമീണ മേഖലയിൽ നിന്നാണ്. ഇത് ഡിജിറ്റൽ അഡിക്ഷൻ എന്നത് നഗരങ്ങളിലെ വരേണ്യവർഗത്തിന്റെ മാത്രം പ്രശ്‌നമല്ലെന്നും, അത് ഗ്രാമങ്ങളിലെ സാധാരണക്കാരിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

IAMAI & Kantar റിപ്പോർട്ട് ഡാറ്റ പ്രകാരം ഇന്ത്യയിലെ ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കളുടെ വളർച്ച 2019 ൽ 46% ആയിരുന്നെങ്കിൽ 2025 ആയപ്പോൾ 55% ന് മുകളിലേക്ക് വർധിച്ചതായി കാണാം.

ഗ്രാമീണ മേഖലയിലെ സ്ത്രീകളുടെ ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോഗത്തിലും വർധനവുണ്ട്. ഗ്രാമങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളിൽ 58% പേരും പങ്കിട്ട ഉപകരണങ്ങൾ (Shared Devices) വഴിയാണ് ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വ്യക്തിഗത ഫോണുകൾ ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ പോലും, ഡിജിറ്റൽ ലോകവുമായുള്ള സമ്പർക്കം അനിവാര്യമായി മാറിയിരിക്കുന്നു എന്നാണ്.

ഭാഷയും പ്രാദേശികതയും

ഇന്ത്യക്കാരെ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തേക്ക് കൂടുതൽ അടുപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകം പ്രാദേശിക ഭാഷകളിലുള്ള ഉള്ളടക്കത്തിന്റെ ലഭ്യതയാണ്. 98% ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കളും ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളിലാണ് ഡിജിറ്റൽ ഉള്ളടക്കം ആസ്വദിക്കുന്നത്. തമിഴ്, തെലുങ്ക്, മലയാളം തുടങ്ങിയ ഭാഷകളിലുള്ള ഉള്ളടക്കത്തിന്റെ ലഭ്യത, ഭാഷാപരമായ തടസ്സങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും സ്‌ക്രീൻ സമയം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നഗരപ്രദേശങ്ങളിൽ പോലും 57% ഉപയോക്താക്കൾ പ്രാദേശിക ഭാഷാ ഉള്ളടക്കമാണ് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ഇത് ഇന്റർനെറ്റിനെ ഒരു ‘വിവര സാങ്കേതിക വിദ്യ’ എന്നതിലുപരി ഒരു ‘വിനോദ ഉപാധി’ (Entertainment Medium) ആയി മാറ്റുന്നു.

സ്‌ക്രീൻ സമയം; ആഗോള താരതമ്യം

ഒരു ഇന്ത്യക്കാരൻ ശരാശരി എത്ര സമയം സ്‌ക്രീനിന് മുന്നിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു എന്നത് ഞെട്ടിക്കുന്ന കണക്കുകളാണ് നൽകുന്നത്. 2024ലെ കണക്കുകൾ പ്രകാരം, ഇന്ത്യക്കാർ ഒരു ദിവസം ശരാശരി 6 മണിക്കൂർ 45 മിനുട്ട് സ്‌ക്രീനുകൾക്ക് മുന്നിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു. ഇത് ആഗോള ശരാശരിയായ 6 മണിക്കൂർ 38 മിനുട്ടിന് (അല്ലെങ്കിൽ ചില റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രകാരം 6 മണിക്കൂർ 45 മിനിറ്റ്) ഒപ്പമോ അതിനു മുകളിലോ ആണ്. തായ്‌ലൻഡ്, ഫിലിപ്പീൻസ് തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഇന്ത്യയെക്കാൾ മുന്നിലുള്ളത്.

അഡിക്ഷന്റെ നാഡീശാസ്ത്രം

എന്തുകൊണ്ടാണ് നമ്മൾ സ്‌ക്രീനുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണെടുക്കാൻ കഴിയാതെ വിഷമിക്കുന്നത്? ഇതിന്റെ ഉത്തരം നമ്മുടെ മസ്തിഷ്‌കത്തിന്റെ ഘടനയിലും പ്രവർത്തനത്തിലുമാണ് കുടികൊള്ളുന്നത്. ഡിജിറ്റൽ അഡിക്ഷൻ എന്നത് വെറുമൊരു സ്വഭാവ വൈകല്യമല്ല, മറിച്ച് മസ്തിഷ്‌കത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന രാസപരവും ഘടനാപരവുമായ മാറ്റമാണ്.

ഡോപാമിൻ ലൂപ്പും വേരിയബിൾ റിവാർഡും

സ്റ്റാൻഫോർഡ് സൈക്യാട്രിസ്റ്റ് അന്ന ലെംബ്‌കെ (Anna Lembke) വിശദീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ അഡിക്ഷന്റെ അടിസ്ഥാനം ‘ഡോപാമിൻ’ (Dopamine) എന്ന ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററാണ്. അതിജീവനം ഉറപ്പാക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ (ഭക്ഷണം കണ്ടെത്തുക, ഇണയെ കണ്ടെത്തുക) ചെയ്യുമ്പോൾ മസ്തിഷ്‌കം നൽകുന്ന പാരിതോഷികമാണ് ഡോപാമിൻ. എന്നാൽ, സോഷ്യൽ മീഡിയയും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും ഈ സംവിധാനത്തെ ഹൈജാക്ക് ചെയ്യുന്നു.

ബി.എഫ്. സ്‌കിന്നർ (B.F. Skinner) അവതരിപ്പിച്ച ‘വേരിയബിൾ റേഷ്യോ ഷെഡ്യൂൾ ഓഫ് റൈൻഫോഴ്‌‌സ്‌െമന്റ് (Variable Ratio Schedule of Reinforcement) എന്ന തത്ത്വമാണ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. നാം ഫോൺ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ എന്ത് ലഭിക്കുമെന്ന് നമുക്കറിയില്ല; അതൊരു പ്രധാന ഇമെയിൽ ആകാം, സുഹൃത്തിന്റെ ലൈക്ക് ആകാം, അല്ലെങ്കിൽ രസകരമായ ഒരു വീഡിയോ ആകാം. ഈ ‘അനിശ്ചിതത്വം’ (Uncertainty) മസ്തിഷ്‌കത്തിൽ കൂടുതൽ ഡോപാമിൻ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. പ്രവചിക്കാൻ കഴിയാത്ത പ്രതിഫലം ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയാണ് നമ്മളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഫോൺ നോക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.

മസ്തിഷ്‌ക ഘടനയിലെ മാറ്റങ്ങൾ

അമിതമായ സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ ഉപയോഗം മസ്തിഷ്‌കത്തിന്റെ ഭൗതിക ഘടനയിൽ തന്നെ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നതായി എം. ആർ.ഐ (MRI) പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു.

ഇന്റർനെറ്റ് അഡിക്ഷനുള്ള വ്യക്തികളിൽ ഡോർസോലാറ്ററൽ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്‌സ് (DLPFC), ഓർബിറ്റോഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്‌സ്, ആന്റീരിയർ സിംഗുലേറ്റ് കോർട്ടെക്‌സ് (ACC) എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഗ്രേ മാറ്ററിന്റെ (Gray Matter) അളവ് കുറയുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുക, വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുക, ആസൂത്രണം ചെയ്യുക എന്നിവയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിയായ ഭാഗമാണിത്. ഇതിന്റെ ശോഷണം, ഫോൺ ഉപയോഗം നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.

പ്രവർത്തനക്ഷമതയിലെ മാറ്റങ്ങൾ (Altered Functional Connectivity): അമിതമായ സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ ഉപയോഗം മസ്തിഷ്‌കത്തിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള കഴിവിനെ ഇത് പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്നു.

ഉറക്കവും നീല വെളിച്ചവും

സ്മാർട്ട്‌ഫോണുകളിൽ നിന്നുള്ള നീല വെളിച്ചം ഉറക്കത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മെലറ്റോണിൻ (Melatonin) എന്ന ഹോർമോണിന്റെ ഉത്പാദനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. ഇത് കേവലം ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച്, ഇത് ഡോപാമിൻ, സെറോടോണിൻ തുടങ്ങിയ മറ്റ് രാസവസ്തുക്കളുടെ പ്രവർത്തനത്തെയും ബാധിക്കുന്നു. കൗമാരക്കാരിൽ ഇത് വികാരനിയന്ത്രണത്തെ (Emotional Regulation) ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും മാനസിക സമ്മർദം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അഡിക്ഷൻ എന്ന എഞ്ചിനീയറിംഗ്

നമ്മുടെ ഓൺലൈൻ അഡിക്ഷൻ അവസ്ഥ യാദൃച്ഛികമല്ല, മറിച്ച് സാങ്കേതിക കമ്പനികൾ ബോധപൂർവം രൂപകൽപന ചെയ്തതാണ്. ഉപയോക്താക്കളെ പിടിച്ചുനിർത്താൻ ‘ഹുക്ക് മോഡൽ’ (Hook Model), ‘ഡാർക്ക് പാറ്റേണുകൾ’ (Dark Patterns) തുടങ്ങിയ തന്ത്രങ്ങൾ അവർ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

നിർ ഇയാൽ (Nir Eyal) വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ‘ഹുക്ക് മോഡൽ’ നാല് ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഒരു ശീലം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത് :

ട്രിഗർ (Trigger): ബാഹ്യമായ അറിയിപ്പുകൾ (Notifications) അല്ലെങ്കിൽ ആന്തരികമായ വികാരങ്ങൾ (ഏകാന്തത, മുഷിച്ചിൽ). ഉദാഹരണത്തിന്, ഏകാന്തത അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ഇൻസ്റ്റാഗ്രാം തുറക്കുന്നത് ഒരു ആന്തരിക ട്രിഗറാണ്.

പ്രവൃത്തി (Action): ട്രിഗറിനോട് പ്രതികരിച്ചുകൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന ലളിതമായ പ്രവൃത്തി (ഉദാ: സ്‌ക്രോൾ ചെയ്യുക, ക്ലിക്ക് ചെയ്യുക).

വേരിയബിൾ റിവാർഡ് (Variable Reward): പ്രവൃത്തിക്ക് ലഭിക്കുന്ന പ്രവചനാതീതമായ പ്രതിഫലം (ലൈക്കുകൾ, കമന്റുകൾ).

നിക്ഷേപം (Investment): പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ ഉപയോക്താവ് നടത്തുന്ന നിക്ഷേപം (ഫോട്ടോ അപ്ലോഡ് ചെയ്യുക, പ്രൊഫൈൽ ഉണ്ടാക്കുക). ഇത് ഉപയോക്താവിനെ പ്ലാറ്റ്ഫോമുമായി കൂടുതൽ അടുപ്പിക്കുന്നു.

ഉപയോക്താവിന്റെ താല്പര്യത്തിന് വിരുദ്ധമായി അവരെക്കൊണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്ന ഡിസൈൻ തന്ത്രങ്ങളാണ് ഡാർക്ക് പാറ്റേണുകൾ.

ഇൻഫിനിറ്റ് സ്‌ക്രോൾ (Infinite Scroll): പേജുകൾ അവസാനിക്കാത്ത രീതിയിലുള്ള രൂപകൽപന. ഇത് ഉപയോക്താവിന് ‘നിർത്താനുള്ള സൂചന’ നൽകുന്നില്ല. തൽഫലമായി, ഉപയോക്താവ് അറിയാതെ മണിക്കൂറുകൾ സ്‌ക്രീനിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു.

ഓട്ടോ പ്ലേ: ഒരു വീഡിയോ കഴിയുമ്പോൾ അടുത്തത് തനിയെ പ്ലേ ആകുന്നത് ഉപയോക്താവിന്റെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവസരത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു.

ഈ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ ഫലമായി മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രം (Attention Span) ക്രമാതീതമായി കുറഞ്ഞുവരികയാണ്. ഡോ. ഗ്ലോറിയ മാർക്കിന്റെ (Gloria Mark) പഠനങ്ങൾ പ്രകാരം, 2004ൽ ഒരു സ്‌ക്രീനിൽ ശരാശരി 2.5 മിനുട്ട് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യൻ, 2024 ആയപ്പോഴേക്കും വെറും 47 സെക്കൻഡ് മാത്രമാണ് ഒരു സ്‌ക്രീനിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നത്. ഒരു തടസ്സത്തിന് ശേഷം (Interruption) പഴയ ശ്രദ്ധയിലേക്ക് തിരിച്ചെത്താൻ ശരാശരി 25 മിനുട്ട് വരെ വേണ്ടിവരുന്നു. ഇത് നമ്മുടെ ഉൽപാദനക്ഷമതയെയും ചിന്താശേഷിയെയും ഗുരുതരമായി ബാധിക്കുന്നു.

സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ

ബന്ധങ്ങളിലെ വിള്ളലുകൾ:

ഡിജിറ്റൽ അഡിക്ഷൻ വ്യക്തികളെ മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളെയും കുടുംബഘടനയെയും തകർക്കുന്നു.

ഫബ്ബിംഗ് (Phubbing): ഇത് ബന്ധങ്ങളുടെ ഘാതകനാണ്.

ഇണയുമായോ സുഹൃത്തുക്കളുമായോ മറ്റോ സംസാരിക്കുമ്പോൾ അവരെ അവഗണിച്ച് ഫോണിൽ നോക്കുന്ന പ്രവണതയെയാണ് ‘ഫബ്ബിംഗ്’ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. 2025ലെ മെറ്റാ-അനാലിസിസ് പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഫബ്ബിംഗ് ദാമ്പത്യബന്ധങ്ങളിലെ സംതൃപ്തിയെയും അടുപ്പത്തെയും പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്നു എന്നാണ്. പങ്കാളി ഫോണിൽ മുഴുകുമ്പോൾ, മറ്റെയാൾക്ക് താൻ അവഗണിക്കപ്പെട്ടതായും പ്രാധാന്യമില്ലാത്തതായും തോന്നുന്നു. ഇത് ‘അറ്റാച്ച്‌മെന്റ് ആങ്‌സൈറ്റി’ (Attachment Anxiety) വർധിപ്പിക്കുകയും ബന്ധങ്ങളിൽ വിള്ളലുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ കുടുംബങ്ങളിൽ, സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ ‘മൂന്നാമതൊരാളായി’ കടന്നുവരുന്നത് വലിയ അസ്വാരസ്യങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നുണ്ട്.

ഫോമോ (FOMO)

‘മറ്റുള്ളവർ എന്തോ രസകരമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, ഞാൻ അത് നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു’ എന്ന ഭയമാണ് FOMO (Fear of Missing Out). സോഷ്യൽ മീഡിയ അഡിക്ഷനും FOMOയും തമ്മിൽ പരസ്പര ബന്ധമുണ്ട്. മറ്റുള്ളവരുടെ ‘അതിശയോക്തി കലർന്ന’ ജീവിതങ്ങൾ സ്‌ക്രീനിൽ കാണുമ്പോൾ, സ്വന്തം ജീവിതം മോശമാണെന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് വിഷാദത്തിലേക്കും ഉത്കണ്ഠയിലേക്കും നയിക്കുന്നു.

ജെൻ-സി പ്രവണതകൾ

ഇന്ത്യയിലെ 377 ദശലക്ഷം വരുന്ന ജെൻ-സി തലമുറ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്താണ് ജീവിക്കുന്നതെങ്കിലും, അവർക്കിടയിൽ മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനകളും കാണാം. പരമ്പരാഗത സോഷ്യൽ മീഡിയകളിൽ നിന്ന് മാറി, പോഡ്കാസ്റ്റുകൾ, സ്ട്രീമിംഗ് തുടങ്ങിയ ‘ഓപ്പൺ ഇന്റർനെറ്റ്’ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലേക്ക് അവർ നീങ്ങുന്നു. മാനസികാരോഗ്യത്തിന് മുൻ

ഗണന നൽകുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി ചില യുവാക്കൾ സ്മാർട്ട്‌ഫോണുകൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പഴയതരം ‘ഡംബ് ഫോണുകൾ’ (Dumbphones) ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. ആഗോളതലത്തിൽ ഇത്തരം ഫോണുകളുടെ വിൽപനയിൽ വലിയ വർധനവാണ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്.

പ്രതിരോധവും നിയന്ത്രണവും

‘Always Online’ അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അപകടങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ലോകമെമ്പാടും പ്രതിരോധ നടപടികൾ ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ പെട്ടതാണ് താഴെ പറയുന്നവ:

സ്‌കൂളുകളിലെ സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ നിരോധനം.

വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ നിരോധിക്കുന്നത് ആഗോളതലത്തിൽ വർധിച്ചുവരികയാണ്. 2024 അവസാനത്തോടെ, ആഗോളതലത്തിൽ 40% സ്‌കൂളുകളിൽ സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലും ഇതിനുള്ള നീക്കങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. ഗുജറാത്ത് സർക്കാർ പ്രൈമറി സ്‌കൂളുകളിൽ മൊബൈൽ നിരോധിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഡൽഹി ഹൈക്കോടതിയും സ്‌കൂളുകളിലെ ഫോൺ ഉപയോഗത്തിന് നിയന്ത്രണങ്ങൾ വേണമെന്ന് നിർദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. പഠനത്തെ ബാധിക്കുന്നു, സൈബർ ബുള്ളിയിംഗ് (Cyberbullying) വർദ്ധിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ കാരണങ്ങളാണ് ഇതിന് പിന്നിൽ. എന്നാൽ, ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ ഓൺലൈൻ പഠനത്തിന് ഏക ആശ്രയം ഫോണുകളാണെന്നത് നിരോധനത്തിന് വെല്ലുവിളിയാകുന്നുണ്ട്.

ഡിജിറ്റൽ ഡിറ്റോക്‌സ് (Digital Detox)

‘ഡിജിറ്റൽ ഡിറ്റോക്‌സ്’ അഥവാ ഡിജിറ്റൽ ഉപകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്ന പ്രവണത ഇന്ത്യയിൽ ഒരു വലിയ ടൂറിസം വ്യവസായമായി വളരുകയാണ്. 2024-ൽ ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ഡിറ്റോക്‌സ് വിപണി 52 ബില്യൺ ഡോളറിലധികം വലിപ്പമുള്ളതാണ്. കേരളത്തിലെ പല റിസോർട്ടുകളും വൈഫൈ (Wi-Fi) ഇല്ലാത്ത പാക്കേജുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. മൂന്ന് ആഴ്ചത്തെ സ്‌ക്രീൻ സമയ നിയന്ത്രണം പോലും വിഷാദം, സമ്മർദം എന്നിവ കുറയ്ക്കുന്നതായി പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഡിറ്റോക്‌സിന് ശേഷം വീണ്ടും പഴയതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ സമയം സ്‌ക്രീനിൽ ചെലവഴിക്കുന്ന ‘റീബൗണ്ട് ഇഫക്റ്റ്’ (Rebound Effect) ഒരു വെല്ലുവിളിയാണ്.

ഭാവിയിലേക്കുള്ള നോട്ടം - മെറ്റാവേഴ്‌സും പരിണാമവും

2030-ലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, നാം ‘Always Online’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘പൂർണമായും ഡിജിറ്റൽ’ (Fully Immersive) എന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറിയേക്കാം.

മെറ്റാവേഴ്‌സ് വരുന്നതോടെ ഇന്റർനെറ്റ് എന്നത് നോക്കാനുള്ള ഒന്നല്ല, മറിച്ച് ജീവിക്കാനുള്ള ഇടമായി മാറും. 2030-ഓടെ വാണിജ്യത്തിന്റെയും വിനോദത്തിന്റെയും വലിയൊരു ഭാഗം മെറ്റാവേഴ്‌സിലേക്ക് മാറുമെന്ന് പ്രവചിക്കപ്പെടുന്നു. ഡേവിഡ് ചാൽമേഴ്‌സിനെ (David Chalmers) പോലെയുള്ള തത്ത്വചിന്തകർ വാദിക്കുന്നത്, വെർച്വൽ റിയാലിറ്റിയിലെ ജീവിതവും ‘യഥാർത്ഥ’ ജീവിതം പോലെ തന്നെ അർഥപൂർണമാണെന്നാണ്. എന്നാൽ, ഇത് ഭൗതിക ലോകവുമായുള്ള നമ്മുടെ ബന്ധത്തെ പൂർണമായും വിച്ഛേദിച്ചേക്കാം.

നിരന്തരമായ കണക്റ്റിവിറ്റി മനുഷ്യ മസ്തിഷ്‌കത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ (Evolution) തന്നെ സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ടാകാം. വിവരങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനേക്കാൾ (Storage), വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിനും (Integration) കണ്ടെത്തുന്നതിനും മസ്തിഷ്‌കം മുൻഗണന നൽകുന്നതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതായത്, നാം വിവരങ്ങളുടെ ‘സംഭരണികൾ’ എന്നതിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങളുടെ ‘റൂട്ടറുകൾ’ (Routers) ആയി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

നമ്മൾ ഒരു ‘Always Online’ സമൂഹമായി മാറുന്നുവോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ‘അതെ, നാം മാറിക്കഴിഞ്ഞു’ എന്ന് നിസ്സംശയം പറയാം.

ഇന്ത്യയിലെ 900 ദശലക്ഷം വരുന്ന ഇന്റർനെറ്റ് ഉപയോക്താക്കൾ, ഗ്രാമീണ മേഖലയിലെ ഡിജിറ്റൽ മുന്നേറ്റം, ചുരുങ്ങിവരുന്ന ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രം (Attention Span), മസ്തിഷ്‌ക ഘടനയിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത് ഈ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കാണ്. നമ്മുടെ ബന്ധങ്ങൾ പോലും ഇപ്പോൾ സ്‌ക്രീനുകളിലൂടെയാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്.

എങ്കിലും, ‘ഡംബ് ഫോൺ’ വിപ്ലവവും ഡിജിറ്റൽ ഡിറ്റോക്‌സ് പ്രവണതകളും നൽകുന്ന സൂചന, സമൂഹം ഈ മാറ്റത്തിനെതിരെ പ്രതികരിച്ചു തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയെ പൂർണമായും ഉപേക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല പരിഹാരം, മറിച്ച് ‘അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിൽ ബോധപൂർവമായ നിയന്ത്രണം (Intentional Usage) കൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ്.