പടവാളും തൂലികയും: രാജ്യങ്ങളുടെയും രചനകളുടെയും ചരിത്രവഴികൾ
ഡോ. ഇ. യൂസുഫ് സാഹിബ് നദ്‌വി ഓച്ചിറ
2026 സെപ്തംബർ 12, 1448 റബീഉൽ ആഖിർ 01
ചരിത്രത്തിന്റെ ഏടുകൾ പരിശോധിച്ചാൽ സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ ഉദയവും അസ്തമയവും ആയുധങ്ങളുടെ മൂർച്ചയെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചായിരുന്നില്ല എന്ന് കാണാം. വിഖ്യാത ചരിത്രകാരനും സാമൂഹിക ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ ഇബ്‌നു ഖൽദൂൻ തന്റെ പ്രശസ്തമായ ‘മുക്വദ്ദിമ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഭരണകൂടങ്ങളുടെ ഉദയത്തിലും അസ്തമയത്തിലും പടവാളും തൂലികയും നിർവഹിക്കുന്ന വ്യത്യസ്തങ്ങളായ ദൗത്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് അതിമനോഹരമായും സൂക്ഷ്മമായും അപഗ്രഥിക്കുന്നുണ്ട്.
ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനഘട്ടത്തിൽ പടവാളിനാണ് പ്രാധാന്യം. കാരണം, അക്കാലത്ത് രാഷ്ട്രം വിസ്തൃതമാക്കുന്നതിനും ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നതിനുമാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. എന്നാൽ രാജ്യം സ്ഥിരപ്പെടുകയും യുദ്ധങ്ങളിൽനിന്ന് മുക്തമായി നാഗരികത ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, തൂലികയാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപകരണമായി മാറുന്നത് എന്ന് ഇബ്‌നു ഖൽദൂൻ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.
ഭരണാധികാരി തന്റെ അധികാര കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന രണ്ടു പ്രധാന ഉപകര ണങ്ങളാണ് വാളും തൂലികയും. ഒരു ഭരണകൂടം സമാധാനാവസ്ഥയിലെത്തുമ്പോൾ നേടിയെടുത്ത സമ്പത്തിനെയും അധികാരത്തെയും സംരക്ഷിക്കാനും, ഭരണനിർവഹണം കാര്യക്ഷമമാക്കാനും, നിയമങ്ങളും തത്ത്വങ്ങളും ക്രോഡീകരിച്ചുവയ്ക്കാനും പേനയുടെ ആവശ്യകത വർധിക്കുന്നു. പടവാൾ കൊണ്ട് നേടുന്ന ഭൂവിഭാഗങ്ങളെയും അധികാരങ്ങളെയും ശാശ്വതമായി നിലനിർത്തുന്നതും ജനങ്ങളെ സാംസ്‌കാരികമായി ഭരിക്കുന്നതും തൂലികയാണെന്ന ഇബ്‌നു ഖൽദൂന്റെ നിരീക്ഷണം ശ്രദ്ധേയമാണ്. വാൾ മനുഷ്യരിൽ താൽക്കാലികമായ ഭയവും വണക്കവും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, തൂലിക തലമുറകളിൽ ശാശ്വതമായ പ്രബുദ്ധതയും ചിന്താവിപ്ലവവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ചരിത്രത്തിലും ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിലും പടവാളിന്റെ മൂർച്ചയെക്കാൾ തൂലികയുടെ മഷിക്കാണ് എപ്പോഴും മുൻഗണന നൽകപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഭൗതിക ശക്തിയെക്കാൾ ആശയങ്ങളുടെ ശക്തിക്കാണ് ലോ കത്തെ മാറ്റിയെഴുതാൻ സാധിച്ചത് എന്ന് പ്രമുഖ പണ്ഡിതന്മാരും ചരിത്രകാരന്മാരും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. സുൽത്താൻ സ്വലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബിയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയും ഉപദേശകനുമായിരുന്ന അൽഖാദി അൽഫാദിലിന്റെ തൂലികയെക്കുറിച്ച് സ്വലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബി പറഞ്ഞ പ്രശസ്തമായ വാക്കുകൾ ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. തന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ബലം കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് അൽഖാദി അൽഫാദിലിന്റെ തൂലികകൊണ്ടാണ് താൻ രാജ്യങ്ങൾ കീഴടക്കിയതെന്ന് സ്വലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബി തുറന്നുപറയുകയുണ്ടായി. അബ്ദുറഹീം ബിൻ അലി അൽബീസാനി എന്ന അൽഖാദി അൽഫാദിലിന്റെ തൂലികയ്ക്ക് ഇത്രയേറെ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കാനുള്ള പ്രധാന കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപാരമായ നയതന്ത്ര ശേഷിയും സാഹിത്യ ഭംഗിയുമായിരുന്നു. സുൽത്താന് വേണ്ടി അദ്ദേഹം തയ്യാറാക്കിയിരുന്ന ഔദ്യോഗിക കത്തുകളും പ്രഖ്യാപനങ്ങളും ശത്രുക്കളിൽ ഭയവും മിത്രങ്ങളിൽ ബഹുമാനവും ഉളവാക്കാൻ തക്കവണ്ണം ആശയസമ്പന്നമായിരുന്നു.
കൂടാതെ, ചിതറിക്കിടന്ന വിവിധ ഭരണപ്രദേശങ്ങളെയും ഗോത്രങ്ങളെയും ആശയങ്ങൾകൊണ്ടും കൃത്യമായ ഭരണരേഖകൾകൊണ്ടും ഏകോപിപ്പിച്ചു നിർത്തിയത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളായിരുന്നു. യുദ്ധക്കളത്തിനു പുറത്ത് ജനങ്ങളുടെയും സൈന്യത്തിന്റെയും ആത്മവീര്യം ചോർന്നുപോകാതെ നിലനിർത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശങ്ങൾക്ക് സാധിച്ചു. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ വിജയവും പ്രതിരോധവും കേവലം ആയുധങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അവിടുത്തെ വിചാരധാരകളിലും പണ്ഡിതന്മാരുടെ നയതന്ത്ര പരമായ രചനകളിലുമാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് എന്നതിന്റെ വ്യക്തമായ തെളിവാണിത്.
തൂലികയുടെ ദീർഘകാല സ്വാധീനത്തെക്കുറിച്ച് പ്രശസ്ത പണ്ഡിതനായ ഇമാം അബുൽഅബ്ബാസ് അൽഖൽഖശന്ദി തന്റെ ‘സ്വുബ്ഹുൽ അഅ്ശാ’ എന്ന ബൃഹത്തായ വിജ്ഞാനകോശ ഗ്രന്ഥത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് അതീവ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. തൂലിക പടവാളിനെക്കാൾ സ്വാധീനമുള്ളതും കുന്തത്തെക്കാൾ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറുന്നതുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വാൾ ഒരൊറ്റ ശരീരത്തിൽ മാത്രമെ പ്രവർത്തിക്കൂ, എന്നാൽ തൂലിക വരാനിരിക്കുന്ന അനേകം തലമുറകളിൽ വരെ പ്രവർത്തിക്കുകയും യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും അതിന്റെ അടയാളം മങ്ങാതെ ബാക്കിനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ഈ ചരിത്രപരമായ ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്ന പ്രധാന സന്ദേശം, ഒരു എഴുത്തുകാരൻ തന്റെ പേന കയ്യിലെടുക്കുമ്പോൾ അവൻ കോട്ടകൾ കീഴടക്കുന്ന ഒരു യോദ്ധാവിനെക്കാൾ വലിയ ഉത്തരവാദിത്തമാണ് നിർവഹിക്കുന്നത് എന്നാണ്. പടവാൾ ഉപയോഗിച്ചുനേടുന്ന വിജയം ആ തലമുറയോടെ അവസാനിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ അറിവിലൂടെയും വായനയിലൂടെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു തൂലികയിൽ നിന്നും നിർഗളിക്കുന്ന വരികൾ നൂറ്റാണ്ടുകളോളം വരാനിരിക്കുന്ന തലമുറകളെ വഴിനടത്തും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു ഇസ്‌ലാമിക എഴുത്തുകാരൻ വളർന്നുവരുമ്പോൾ കേവലം അക്ഷരങ്ങൾ കൂട്ടിവയ്ക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് ചരിത്രത്തിൽ പടവാളുകൾ സൃഷ്ടിച്ച വിപ്ലവങ്ങളെക്കാൾ ആഴമുള്ള ചിന്താവിപ്ലവമാണ് അവൻ സമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. വായനയും ഗവേഷണവും സത്യസന്ധതയും കൂടിച്ചേരുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ഈ തൂലികയ്ക്ക് പടവാളിനെക്കാൾ മൂർച്ച കൈവരുന്നത്.
സാഹിത്യ രൂപീകരണത്തിലും വ്യക്തിത്വ വികാസത്തിലും വായനയും ഗവേഷണവും വഹിക്കുന്ന പങ്ക് പരിധികൾക്കപ്പുറമാണ്. ഒരു മികച്ച വായനക്കാരനു മാത്രമെ നല്ലൊരു എഴുത്തുകാരനാകാൻ സാധിക്കൂ എന്ന യാഥാർഥ്യം ചരിത്രത്തിലൂടെയും അനുഭവങ്ങളിലൂടെയും നിരന്തരം തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. വിജ്ഞാന ശേഖരണത്തിന്റെ ആദ്യപടി വായനയാണെങ്കിൽ, ആ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്രിയാത്മകമായ പകർത്തിയെഴുത്താണ് സർഗാത്മകവും ഗവേഷണാത്മകവുമായ രചന. ഇസ്‌ലാമിക വിജ്ഞാന ശാഖകളുടെയും നാഗരികതയുടെയും വളർച്ച പരിശോധിച്ചാൽ, അനേകം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിച്ചുതീർക്കുകയും ചിന്തയും ഗവേഷണവും ജീവിതചര്യയാക്കുകയും ചെയ്ത മഹാന്മാരായ പണ്ഡിതന്മാരാണ് അമൂല്യങ്ങളായ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ലോകത്തിനു സംഭാവന ചെയ്തതെന്നു കാണാം.
ഇസ്‌ലാമിക പ്രബോധനത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും ആദ്യ വാതിൽ വായനയാണ്. മുഹമ്മദ് നബി ﷺക്ക് അവതരിച്ച ആദ്യ ദിവ്യബോധനം തന്നെ വായനയെയും എഴുത്തിനെയും ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നതായിരുന്നു. പരിശുദ്ധ ക്വുർആനിലെ സൂറത്തുൽ അലക്വിലെ ആദ്യ വചനങ്ങളിൽ, സൃഷ്ടിച്ചവനായ നാഥന്റെ നാമത്തിൽ വായിക്കാനുള്ള കൽപനയുണ്ട്, പേനകൊണ്ട് പഠിപ്പിച്ച ദൈവത്തിന്റെ ഔദാര്യത്തെക്കുറിച്ചു പറയുന്നുണ്ട്. ഈ ആദ്യ വചനങ്ങൾ അറിവിന്റെ രണ്ടു പ്രധാന ഉപാധികളെ വ്യക്തമായി നിർവചിക്കുന്നു; വായനയും എഴുത്തും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സാംസ്‌കാരികവും ബൗദ്ധികവുമായ നിലനിൽപ് പേനയിലും വായനയിലുമാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത് എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തെളിവാണിത്.
അതുപോലെ, സൂറത്തുൽ ക്വലമിൽ, അല്ലാഹു പേനയെയും എഴുതപ്പെടുന്ന വരികളെയും മുൻനിർത്തി സത്യം ചെയ്തു സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. സത്യസാക്ഷ്യത്തിനായി പേനയെയും എഴുതിവയ്ക്കപ്പെടുന്ന വരികളെയും തിരഞ്ഞെടുക്കുക വഴി, അറിവ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെയും സത്യസന്ധമായി കാര്യങ്ങൾ രചിക്കുന്നതിന്റെയും പവിത്രതയും പ്രാധാന്യവുമാണ് വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
പ്രവാചകാധ്യാപനങ്ങളിലും അറിവു നേടുന്നതിനും അത് രേഖപ്പെടുത്തിവയ്ക്കുന്നതിനും വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകിയതായി കാണാം. കേവലം മനഃപാഠമാക്കുന്നതിനപ്പുറം അറിവിനെ എഴുത്തിലൂടെ ഭദ്രമാക്കാൻ പ്രവാചകൻﷺ അനുചരന്മാരോട് കൽപിച്ചിരുന്നു. സുനനുദ്ദാരിമിയിലും സ്വഹീഹ് അൽജാമിഇലും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്ന പ്രശസ്തമായ ഹദീസിൽ, വിജ്ഞാനത്തെ എഴുത്തുമൂലം ഭദ്രമാക്കി വയ്ക്കാൻ പ്രവാചകൻ നിർദേശിക്കുന്നുണ്ട്. മറവിയും ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും സംഭവിച്ചേക്കാവുന്ന മനുഷ്യ മനസ്സിൽ അറിവിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി നിർത്താനുള്ള ഏറ്റവും മികച്ച മാർഗം എഴുത്താണ്. അറിവു നേടാനായി യാത്ര ചെയ്യുന്നതും ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പഠിക്കുന്നതും സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വഴി എളുപ്പമാക്കുമെന്നും സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിമിലെ ചില ഹദീസുകളിൽ കാണാം. ആരെങ്കിലും വിജ്ഞാനം തേടിക്കൊണ്ട് ഒരു പാതയിൽ സഞ്ചരിച്ചാൽ, അതുമൂലം അല്ലാഹു അവന് സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള പാത എളുപ്പമാക്കിക്കൊടുക്കുമെന്ന വചനത്തിലെ ‘പാത’ എന്നത് കേവലം കാൽനടയാത്ര മാത്രമല്ല; മറിച്ച് ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൂടെയുള്ള സഞ്ചാരവും അറിവു തേടിയുള്ള വായനയും ഗവേഷണവുമെല്ലാം ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം.
ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രം എന്നത് ഗ്രന്ഥശേഖരണത്തിന്റെയും വായനയുടെയും മഹാസാഗരമാണ്. അബ്ബാസിയ്യ ഭരണകാലത്ത് ബാഗ്ദാദിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ‘ബൈതുൽ ഹിക്മ’ (House of Wisdom) ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഗ്രീക്ക്, പേർഷ്യൻ, ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തകളും ശാസ്ത്രഗ്രന്ഥങ്ങളും അറബിയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും, അവ വായിച്ചു പഠിച്ച ഇസ്‌ലാമിക പണ്ഡിതന്മാർ സ്വന്തമായ ഗവേഷണ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു എഴുത്തുകാരനും ഗവേഷ കനും ആവശ്യമായ പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ ആഴത്തിലുള്ള വായന, നിരന്തര ഗവേഷണം, സ്വതന്ത്ര ചിന്തയും അപഗ്രഥനവും, ശാസ്ത്രീയ സത്യസന്ധത എന്നിവയാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് പേജുകൾ വായിച്ചുതീർ ക്കാതെ ഒരു വരിപോലും എഴുതരുതെന്ന ശാഠ്യം പൂർവകാലപണ്ഡിതന്മാർ പുലർത്തിയിരുന്നു. വസ്തുതകൾ ഉറപ്പുവരുത്താനും സത്യസന്ധത പുലർത്താനും അവർ നിരന്തരം പരിശ്രമിച്ചു. വായിച്ച കാര്യങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനും, ഉദ്ധരണികളും വിവരങ്ങളും കൃത്യതയോടെ, വഞ്ചനയില്ലാതെ രേഖപ്പെടുത്താനും അവർ ശ്രദ്ധവച്ചു.
ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തെ പ്രമുഖരായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് കണ്ണോടിച്ചാൽ, വായനയോടും പഠനത്തോടുമുള്ള അവരുടെ സമർപ്പണം നമ്മെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തും. നിരന്തരമായ വായനയാണ് അവരെ അക്കാലത്തെയും എക്കാലത്തെയും മികച്ച എഴുത്തുകാരാക്കി മാറ്റിയത്. സ്‌പെയിനിലെ പ്രശസ്ത പണ്ഡിതനായിരുന്ന അൽഇമാം ഇബ്‌നു ഹസ്മ് തന്റെ വിശാലമായ ഗ്രന്ഥശേഖരവും വായനയും കൊണ്ട് ശ്രദ്ധേയനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയ കാരണങ്ങളാൽ എതിരാളികൾ അഗ്‌നിക്കിരയാ ക്കിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ വരികൾ ഏറെ പ്രശസ്തമാണ്: ‘നിങ്ങൾ കടലാസുകൾ കത്തിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ കടലാസ് ഉൾക്കൊണ്ട അറിവിനെ നിങ്ങൾക്ക് കത്തിക്കാനാകില്ല; അത് എന്റെ നെഞ്ചിലുണ്ട്.’ ആയിരക്കണക്കിന് പേജുകൾ വായിച്ച് അത് മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചതുകൊണ്ടാണ് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും അമൂല്യരചനകൾ നിർവഹിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു സാധിച്ചത്.
ചരിത്രകാരനും ക്വുർആൻ വ്യാഖ്യാതാവുമായ ഇമാം ഇബ്‌നു ജരീർ അത്ത്വബ്‌രി തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും വായനയ്ക്കും എഴുത്തിനുമായി മാറ്റിവെച്ചയാളാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ കണക്കാക്കിയതനുസരിച്ച്, പ്രായപൂർത്തിയായതു മുതൽ മരണം വരെ ദിവസവും ശരാശരി 40 പേജുകൾ വീതം അദ്ദേഹം എഴുതുകയോ വായിക്കുകയോ ചെയ്തിരുന്നു.
തന്റെ വിഖ്യാത ചരിത്രഗ്രന്ഥവും തഫ്‌സീറും എഴുതുന്നതിനു മുമ്പ് അദ്ദേഹം അക്കാലത്തെ പ്രധാന ഗ്രന്ഥശാലകളിലെ അറിവുകൾ വായിച്ചുതീ ർത്തിരുന്നു.
വായനയിൽ അതിരറ്റ ഭ്രമം പുലർത്തിയ പണ്ഡിതനായിരുന്നു ഇമാം ഇബ്‌നുൽ ജൗസി. അദ്ദേഹം തന്റെ വായനാനുഭവത്തെക്കുറിച്ച് ‘സ്വൈദുൽ ഖാത്വിർ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ കുറിക്കുന്നത് ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. പുസ്തക വായനകൊണ്ട് തനിക്ക് ഒരിക്കലും വയറുനിറയാറില്ലെന്നും, കാണാത്ത ഒരു പുസ്തകം കണ്ടുകിട്ടിയാൽ ഒരു വലിയ നിധി കണ്ടുകിട്ടിയ സന്തോഷമാണ് തനിക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുള്ളതെന്നും അദ്ദേഹം സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു. തന്റെ ജീവിതകാലത്തിനിടയിൽ ഇരുപതിനായിരത്തിലധികം വാല്യങ്ങൾ അദ്ദേഹം വായിച്ചുതീർത്തതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഈ അപാരമായ വായനയാണ് അദ്ദേഹത്തെ നാനൂറിലധികം ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ രചയിതാവാക്കി മാറ്റിയത്.
‘ഫത്ഹുൽ ബാരി’ എന്ന, സ്വഹീഹുൽ ബുഖാരിയുടെ വിഖ്യാതമായ വ്യാഖ്യാനഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കർത്താവായ അൽഹാഫിദ്വ് ഇബ്‌നു ഹജർ അൽഅസ്‌ക്വലാനി വായനയിലെ വേഗതകൊണ്ടും ശ്രദ്ധകൊണ്ടും ലോകത്തെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തി. അദ്ദേഹം ഇമാം തബ്‌റാനിയുടെ ‘മുഅ്ജമുസ്സ്വഗീർ’ ഒരൊറ്റ മജ്‌ലിസ് കൊണ്ട്, (അതായത് ഉച്ചയ്ക്കും അസ്വ്‌റിനുമിടയിലെ ചുരുങ്ങിയ സമയം കൊണ്ട്) വായിച്ചുതീർത്തതായി ചരിത്രത്തിൽ കാണാം. ആയിരക്കണക്കിനു ഹദീസ് ഗ്രന്ഥങ്ങളും നിവേദകരുടെ ജീവചരിത്രങ്ങളും വായി ച്ച് അപഗ്രഥിച്ച ശേഷമാണ് അദ്ദേഹം തന്റെ മഹത്തായ ഗ്രന്ഥരചനകളിലേക്ക് കടന്നത്.
വായനയുടെയും രചനയുടെയും വിപ്ലവമായിരുന്നു ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്‌നു തൈമിയ്യ സൃഷ്ടിച്ചത്. ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രബുദ്ധരായ വായനക്കാരിലും അപാരമായ രചനാവൈഭവമുള്ള പണ്ഡിതന്മാരിലും മുൻനിരയിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം. കേവലം മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായനാലോകം. തത്ത്വചിന്ത, ഗ്രീക്ക് തർക്കശാസ്ത്രം (ലോജിക്), ഇതര മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ, ശാസ്ത്രങ്ങൾ, ഭാഷാശാസ്ത്രം എന്നിവയിലെല്ലാം അദ്ദേഹം അപാരമായ വായനയും ഗവേഷണവും നടത്തി.
ഇബ്‌നു തൈമിയ്യയുടെ വായനയോടുള്ള ഭ്രമം എത്രത്തോളമായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രമുഖ ശിഷ്യനായ ഇബ്‌നുൽ ക്വയ്യിം ‘റൗദത്തുൽ മുഹിബ്ബീൻ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. ഒരിക്കൽ ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം കഠിനമായ രോഗബാധിതനായി. അപ്പോൾ വൈദ്യൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ വായനയും പുസ്തക ചർച്ചകളും രോഗത്തെ കൂടുതൽ വഷളാക്കും, അതിനാൽ അത് അൽപ ദിവസത്തേക്ക് നിർത്തിവെക്കണം.’ അപ്പോൾ ഇബ്‌നു തൈമിയ്യ ഡോക്ടറോട് ചോദിച്ചു: ‘മനസ്സിന് സന്തോഷവും ഉന്മേഷവും ലഭിച്ചാൽ ശരീരത്തിന് രോഗപ്രതിരോധശേഷി കൂടുമെന്ന് നിങ്ങൾ വൈദ്യന്മാർ സമ്മതിക്കുന്നില്ലേ?’ വൈദ്യൻ അതു സമ്മതിച്ചപ്പോൾ ശൈഖ് പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ മനസ്സിന്റെ സന്തോഷവും ആശ്വാസവും വായനയിലും അറിവിലുമാണ്. അതിലൂടെ എന്റെ ശരീരത്തിന് രോഗത്തോടു പൊരുതാൻ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു.’ രോഗാവസ്ഥയിലും അദ്ദേഹം വായിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു എന്ന സംഭവം അറിവിനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിബദ്ധത വ്യക്തമാക്കുന്നു.
സത്യസന്ധമായ ആശയങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തിയതിന്റെ പേരിൽ വധഭീഷണികളും നിരന്തര തടവറ വാസവും അദ്ദേഹത്തിന് നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഡമാസ്‌കസിലെ തടവറയിലായിരുന്നപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായനയും എഴുത്തും ഒരിക്കലും തടസ്സപ്പെട്ടില്ല. തടവറയിൽവച്ചാണ് തന്റെ അമൂല്യമായ പല വിജ്ഞാനകോശ രചനകളും അദ്ദേഹം പൂർത്തിയാക്കിയത്. തടവറയിൽവച്ച് അധികാരികൾ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് പേനയും കടലാസും പുസ്തകങ്ങളും പിടിച്ചെടുത്തപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്, തന്റെ സ്വർഗം തന്റെ നെഞ്ചിലാണെന്നും താൻ എവിടെ പോയാലും അത് എന്നോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുമെന്നുമാണ്. കടലാസുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ കരിക്കഷ്ണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് മതിലുകളിലും ലഭിച്ച ചെറിയ കടലാസുകഷ്ണങ്ങളിലും അദ്ദേഹം തന്റെ ഗവേഷണ നിഗമനങ്ങൾ എഴുതിവച്ചു.
സൂക്ഷ്മമായ അപഗ്രഥനമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശൈലി. ഒരു വിഷയത്തിൽ രചന നടത്തുന്നതിനു മുമ്പ് ആ വിഷയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട, ലഭ്യമായ സകല മുൻകാല ഗ്രന്ഥങ്ങളും അദ്ദേഹം വായിച്ചു തീർക്കുമായിരുന്നു. ഗ്രീക്ക് തത്ത്വചിന്തയെ വിമർശിച്ച് എഴുതിയ ‘അർറദ്ദു അലൽ മൻത്വികിയ്യീൻ’ എന്ന ഗ്രന്ഥം എഴുതുന്നതിനായി തത്ത്വചിന്തകന്മാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മുഴുവൻ അദ്ദേഹം ആഴത്തിൽ വായിച്ച് വിശകലനം ചെയ്തു. അക്കാദമിക് വായനയുടെയും രചനയുടെയും വേഗതയിൽ അദ്ദേഹം അത്ഭുതമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തമായ ‘അൽഅക്വീദത്തുൽ വാസിത്വിയ്യ’ എന്ന ഗ്രന്ഥം ഒരു ദിവസം ഉച്ചയ്ക്കു ശേഷം ഏകദേശം രണ്ടു മണിക്കൂർകൊണ്ട് എഴുതിത്തീർത്തതാണ്!
തനിക്ക് വിയോജിപ്പുള്ള ആശയക്കാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പോലും ആഴത്തിൽ വായിച്ചശേഷം മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം അതിനെ വിമർശിച്ചതും തിരുത്തിയതും. ഇത് ഒരു അക്കാദമിക് ഗവേഷകനു വേണ്ട ഏറ്റവും വലിയ ഗുണമാണ്. ഭൗതികമായ സുഖസൗകര്യങ്ങളെക്കാൾ പുസ്തകങ്ങൾ വായിക്കുന്നതിലും വിജ്ഞാനം വിതറുന്നതിലുമാണ് അദ്ദേഹം ആനന്ദം കണ്ടെത്തിയത്. വെറുതെ വായിച്ചുപോകുകയല്ല, മറിച്ച് ഓരോ വരിയെക്കുറിച്ചും ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാനും ക്വുർആന്റെയും സുന്നത്തിന്റെയും വെളിച്ചത്തിൽ അതിനെ അപഗ്രഥിക്കാനും അദ്ദേഹം എഴുത്തുകാരെ പഠിപ്പിച്ചു.
ഒരു ഇസ്‌ലാമിക എഴുത്തുകാരന്റെ തൂലിക അയാളുടെ വായനപോലെത്തന്നെ സത്യസന്ധവും സുതാര്യവും ആകേണ്ടതുണ്ട്. അക്കാദമിക് തലത്തിലുള്ള രചനകളിൽ പാലിക്കേണ്ട പ്രധാന മൂല്യങ്ങൾ ഉന്നതമായ സത്യസന്ധതയും നിഷ്പക്ഷതയുമാണ്. വിവരങ്ങൾ കൃത്യമായി ഉദ്ധരിക്കുകയും വ്യാജമായ കാര്യങ്ങളോ തെളിവില്ലാത്ത കാര്യങ്ങളോ എഴുതാതിരിക്കുകയും വേണം. മറ്റൊരാളുടെ ആശയം സ്വന്തം പേരിലാക്കാതെ, കടപ്പാട് വ്യക്തമായി രേഖപ്പെടുത്തി, കോപ്പിയടി പൂർണമായും ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ജനതയോടുള്ള ശത്രുത അൽപം പോലും നീതി ചെയ്യാതിരിക്കാൻ നിങ്ങൾക്ക് പ്രേരകമാകരുത് എന്നും, നീതി പാലിക്കുകയാണ് തഖ്‌വയോട് അഥവാ ഭക്തിയോട് ഏറ്റവും അടുത്തത് എന്നും ക്വുർആൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഇത് ഗവേഷണ രംഗത്ത് പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ, സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തിനെതിരായ തെളിവുകൾ കണ്ടാലും അത് മറച്ചുവയ്ക്കാതെ സത്യസന്ധമായി രേഖപ്പെടുത്താൻ എഴുത്തുകാരൻ ബാധ്യസ്ഥനാണ്. പുകഴ്ത്തലോ സാമ്പത്തിക നേട്ടമോ ആകരുത് രചനയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം, മറിച്ച് വിജ്ഞാന വ്യാപനവും സത്യത്തിന്റെ സ്ഥാപനവുമായിരിക്കണം.
എഴുത്തുകാർ വിപുലമായ വായനയെ ജീവിതചര്യയാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വിഷയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ ചരിത്രം, തത്ത്വചിന്ത, ഭാഷാശാസ്ത്രം, ശാസ്ത്രം, പ്രമാണങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വായിക്കണം. വായിക്കുന്ന പുസ്തകങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പ്രധാന ആശയങ്ങളും പേജ് നമ്പറുകളും കുറിച്ചുവയ്ക്കുന്ന ശീലം അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.
ഇമാം ഗസ്സാലി തന്റെ കുറിപ്പുകൾ കവർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ പഠിച്ച മഹത്തായ പാഠംകൂടി ഓർക്കുന്നത് നന്നായിരിക്കും.
ഇമാം ഗസ്സാലി തന്റെ ജന്മദേശമായ ത്വൂസിൽനിന്ന് ജുർജാനിലേക്ക് പോയി, ഇമാം അബൂനസ്ർ അൽഇസ്മാഈലി എന്ന പ്രമുഖ പണ്ഡിതനിൽനിന്ന് വിജ്ഞാനം നേടി. അവിടെവച്ച് അധ്യാപകൻ പറഞ്ഞുകൊടുത്ത ഓരോ കാര്യവും അദ്ദേഹം കടലാസുകളിൽ കുറിച്ചുവയ്ക്കുകയും അത് പുസ്തക രൂപത്തിൽ ക്രോഡീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. പഠനം പൂർത്തിയാക്കി ജുർജാനിൽനിന്ന് ത്വൂസിലേക്ക് മടങ്ങുന്ന വഴിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രാസംഘത്തെ ഒരു സംഘം കൊള്ളക്കാർ തടഞ്ഞു നിർത്തി. കൊള്ളക്കാർ യാത്രാസംഘത്തിന്റെ സകല സമ്പാദ്യങ്ങളും കവർന്നു. ഇമാം ഗസ്സാലിയുടെ കയ്യിലുണ്ടായിരുന്ന പുസ്തകക്കെട്ടും അവർ പിടിച്ചെടുത്തു.
ഈ സമയത്ത് ഇമാം ഗസ്സാലി കൊള്ളക്കാരുടെ തലവന്റെ പിറകെ നടന്ന് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ പുസ്തകക്കെട്ട് തിരികെ ചോദിച്ചു. പ്രമുഖ ചരിത്രകാരനായ ഇമാം താജുദ്ദീൻ അസ്സുബ്കി തന്റെ ‘ത്വബക്വാത്തുശ്ശാഫിഇയ്യത്തിൽ കുബ്‌റാ’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഈ സംഭവം രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. കൊള്ളക്കാരുടെ തലവൻ ഗസ്സാലിയോട് ചോദിച്ചു: ‘കഷ്ടം! എന്താണ് ഈ പുസ്തകങ്ങളിൽ ഉള്ളത്?’ ഇമാം ഗസ്സാലി പറഞ്ഞു: ‘കേട്ടുപഠിക്കാനും എഴുതിയെടുക്കാനും അറിവ് മനസ്സിലാക്കാനുമായി ഞാൻ നാടുവിട്ടുപോയി സമ്പാദിച്ച ഏടുകളാണ് ഇവ. അതുകൊണ്ട് ദയവായി ഇതൊന്ന് തിരിച്ചുതരണം.’ അപ്പോൾ കൊള്ളത്തലവൻ പരിഹാസത്തോടെ ഉറക്കെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: ‘ഇതിൽനിന്നൊക്കെ അറിവുനേടി എന്നു പറയാൻ നിനക്ക് എങ്ങനെ സാധിക്കും? ഈ പുസ്തകങ്ങൾ ഞങ്ങൾ നിന്നിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്തപ്പോൾ നീ അറിവൊന്നുമില്ലാത്ത വെറുംകയ്യനായി മാറിയില്ലേ?’ തുടർന്ന് കൊള്ളത്തലവൻ ആ ഏടുകൾ അദ്ദേഹത്തിന് തിരികെ നൽകാൻ അനുമതി കൊടുത്തു.
കൊള്ളക്കാരന്റെ ആ വാക്ക് ഇമാം ഗസ്സാലിയുടെ ചിന്തയെ ആകെ മാറ്റിമറിച്ചു. അല്ലാഹു തനിക്ക് വഴിനടക്കാൻ വേണ്ടിയാണ് ഒരു കൊള്ളക്കാരനിലൂടെ ഈ ഉപദേശം നൽകിയതെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സി ലാക്കി. തന്റെ ജന്മദേശമായ ത്വൂസിൽ തിരിച്ചെത്തിയ അദ്ദേഹം തുടർച്ചയായ 3 വർഷങ്ങൾകൊണ്ട് താൻ എഴുതിവെച്ച സകല കുറിപ്പുകളും പുസ്തകങ്ങളും മനഃപാഠമാക്കുകയും ആഴത്തിൽ പഠിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. ഇനി ഒരു കൊള്ളക്കാരൻ തന്റെ പുസ്തകങ്ങൾ കവർന്നാലും താൻ അറിവില്ലാത്തവനായി മാറില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറപ്പിച്ചു. കേവലം കടലാസുകളിൽ കുറിച്ചുവയ്ക്കുന്ന കുറിപ്പുകളല്ല; മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ പതിയുകയും ജീവിതത്തിൽ പകർത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർഥ അറിവ് എന്ന മഹത്തായ പാഠമാണ് ഈ സംഭവത്തിലൂടെ നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത്.
കേവലം കുറിപ്പുകൾ നിർമിക്കലല്ല ഒരു ഗവേഷകന്റെ ലക്ഷ്യം; വായിക്കുന്ന പുസ്തകങ്ങളിൽനിന്ന് പേജുകളും ആശയങ്ങളും കുറിച്ചുവയ്ക്കുന്നത് അറിവിലേക്കുള്ള ആദ്യ പടി മാത്രമാണ്. കുറിച്ചുവയ്ക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ കേവലം ഡയറിയിലോ കമ്പ്യൂട്ടറിലോ ഒതുങ്ങരുത്; മറിച്ച് അത് ചിന്തയിൽ പാകപ്പെടുകയും മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ പതിയുകയും വേണം. സ്വന്തം മനസ്സിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞ അറിവുപയോഗിച്ച് എഴുതുമ്പോൾ മാത്രമെ തൂലികയ്ക്ക് മൂർച്ചയും സത്യസന്ധതയും കൈവരൂ. വായിച്ച വിവരങ്ങൾ ചിന്തയിൽ പാകപ്പെടുത്തി സ്വന്തം ശൈലി രൂപപ്പെടുത്തുകയും, ദിവസവും നിശ്ചിത സമയം എഴുതാനായി മാറ്റിവയ്ക്കുകയും വേണം. എഴുതിയ കാര്യങ്ങൾ വീണ്ടും വായിച്ച് പിഴവുകൾ തിരുത്തുന്ന വിമർശനാത്മകമായ പരിശോധനയും ആവശ്യമാണ്.
എഴുത്തുപോലെതന്നെ ഏറെ ജാഗ്രതയിൽ സമീപിക്കേണ്ടുന്ന മറ്റൊരു വിഷയമാണ് പരിഭാഷ. ക്വുർആനും ഹദീസും ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസകാര്യങ്ങളും കർമശാസ്ത്ര പ്രമാണങ്ങളും സലഫി മൻഹജുമൊക്കെ കേവലം വാക്കുകളുടെയോ ഭാഷയുടെയോ വിനിമയം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു ജനതയുടെ ആത്മാവും വഴികാട്ടിയുമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അറബിയിൽനിന്നു മലയാളത്തിലേക്കോ ഇതര ഭാഷകളിലേക്കോ ഇവ മൊഴിമാറ്റം ചെയ്യുമ്പോൾ കേവലം വ്യാകരണ പരിജ്ഞാനത്തിനപ്പുറം ആഴത്തിലുള്ള വിഷയവിവരവും ഭയഭക്തിയോടുകൂടിയ സൂക്ഷ്മതയും അനിവാര്യമാണ്. ഒരു വാക്കിന്റെ തെറ്റായ വിവർത്തനം അല്ലെങ്കിൽ ശരിയല്ലാത്ത പദപ്രയോഗം വൻ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങൾക്കും കർമശാസ്ത്രപരമായ ഭിന്നതകൾക്കും അക്വീദപരമായ (വിശ്വാസപരമായ) അപചയങ്ങൾക്കും വഴിവെച്ചേക്കാം. അറബി ഭാഷയിലെ പ്രയോഗങ്ങൾ പലപ്പോഴും നിർദിഷ്ട ഇസ്‌ലാമിക സാങ്കേതിക അർഥങ്ങൾ (ഇസ്ത്വിലാഹാത്ത്) ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ്.
‘തക്വ്‌വ,’ ‘ഇഖ്‌ലാസ്,’ ‘തൗഹീദ്,’ ‘സുഹ്ദ്,’ ‘ഇഹ്‌സാൻ’ തുടങ്ങിയ പദങ്ങളെ ഏതെങ്കിലും ഒരു മലയാളം വാക്കിലേക്ക് മാത്രമായി ചുരുക്കുന്നത് ആ പദങ്ങളുടെ അർഥവിശാലതയെയും ഗാംഭീര്യത്തെയും ചോർത്തിക്കളയുന്നതിനു തുല്യമാണ്. ശരീഅത്തിന്റെ പാരമ്പര്യവും പൂർവികരായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ (സലഫുസ്സ്വാലിഹുകൾ) കാഴ്ചപ്പാടുകളും വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാത്തവർ ഇത്തരം വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥങ്ങളും സലഫി മൻഹജിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങളും പരിഭാഷപ്പെടുത്താനിറങ്ങുന്നത് വൻ ദുരന്തങ്ങൾക്ക് കാരണമാകും. പ്രമാണഗ്രന്ഥങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവർ തങ്ങളുടെ വ്യക്തിപരമായ അഭിപ്രായങ്ങളോ രാഷ്ട്രീയ വായനകളോ പരിഭാഷയിലേക്ക് കലർത്താതെ, വിശുദ്ധ ക്വുർആന്റെ അംഗീകൃത തഫ്‌സീറുകൾക്കും ഹദീസ് ശറഹുകൾക്കും തികച്ചും വിധേയമായി മാത്രം പദാനുപദ വിവർത്തനത്തോടൊപ്പം തെളിമയുള്ള ആശയവ്യക്തത നൽകാൻ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
അറബ് സാഹിത്യങ്ങളുടെ പരിഭാഷയിൽ ഈ ജാഗ്രത വേറൊരു തലത്തിൽ അത്യന്തം പ്രസക്തമാണ്. ക്ലാസിക്കൽ ആധുനിക അറബി സാഹിത്യങ്ങൾ അത്യധികം അലങ്കാരസമ്പുഷ്ടവും അറബ് സാംസ്കാരികതയിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയതുമാണ്. അറബിയിലെ പ്രത്യേക ശൈലികളും (ഇസ്തിആറ, തശ്ബീഹ് തുടങ്ങിയ അലങ്കാരങ്ങൾ) രൂപകങ്ങളും പഴഞ്ചൊല്ലുകളും അതേപടി മലയാളത്തിലേക്ക് വാച്യാർഥത്തിൽ തർജമ ചെയ്താൽ അത് വായനക്കാരന് വിരസവും തികച്ചും അർഥശൂന്യവുമായി അനുഭവപ്പെടാം. അതിനാൽ സാഹിത്യ പരിഭാഷകർ ആ ഭാഷയുടെ സംസ്‌കാരത്തെയും തദ്ദേശീയ പശ്ചാത്തലത്തെയും ശരിയായി ഉൾക്കൊണ്ട് മലയാളത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിലേക്ക് മാറ്റിയെഴുതാനുള്ള അപാരമായ സാഹിത്യ നൈപുണ്യം കാട്ടേണ്ടതുണ്ട്. കവിതകളും കഥകളും മൊഴിമാറ്റുമ്പോൾ അറബി ഭാഷയുടെ ആന്തരീകമായ ധ്വനിയും അന്തരീക്ഷവും ചോർന്നുപോകാതെ സൂക്ഷിക്കുക എന്നത് വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയാണ്.
(അവസാനിച്ചില്ല)