മതവും മനുഷ്യനിർമിത പ്രസ്ഥാനങ്ങളും

റൈഹാൻ ഷഹീദ്

2026 ജനുവരി 31, 1447 ശഅ്ബാൻ 12

മനുഷ്യരുടെ ബുദ്ധിയിൽനിന്നും ചിന്തയിൽനിന്നും ധാരാളം ദർശനങ്ങളും പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ചിന്താധാരകളും ലോകത്ത് ഉദയംകൊണ്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അവയ്‌ക്കൊന്നും മാനവരാശിയുടെ പ്രശ്‌നങ്ങൾക്ക് ശാശ്വത പരിഹാരം നിർദേശിക്കാനോ കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് ഭേദഗതി വരുത്താതെ നിലനിൽക്കാനോ സാധിച്ചിട്ടില്ല, പലതും മൺമറയുകയും ചെയ്തു. കാരണം മനുഷ്യൻ അൽപജ്ഞാനിയാണ്. നാളെയെക്കുറിച്ച് അറിയാത്തവനാണ്. സ്വന്തം താൽപര്യങ്ങളുടെയും നിലവിലെ സാഹചര്യങ്ങളുടെയും സ്വാധീനം മനുഷ്യൻ ആവിഷ്‌കരിക്കുന്ന നിയമങ്ങളിൽ കാണാതിരിക്കില്ല. ലിബറലിസം, മാർക്‌സിസം, ഓറിയന്റലിസം എന്നിവ മാനവരാശിക്ക് സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക-സാം സ്‌കാരിക രംഗങ്ങളിൽ സമ്മാനിച്ചതെന്ത് എന്ന് ലഘുവായി പരിശോധിക്കുകയാണ് ഈ ലേഖനത്തിലൂടെ.

ലിബറലിസം

എല്ലാവർക്കും സ്വാതന്ത്ര്യവും പുരോഗതിയും ആഗ്രഹിക്കുന്ന, നിഷ്പക്ഷവും സാർവത്രികവുമായ ആശയമായിട്ടാണ് ലിബറലിസത്തെ പലരും വിശേഷിപ്പിക്കാറുള്ളത്. വാസ്തവത്തിൽ, ഇത് ഒരു പ്രത്യേക കാലത്തിന്റെയും സ്ഥലത്തിന്റെയും ഉൽപന്നമാണ്. പ്രത്യേകമായ യൂറോപ്യൻ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്നും പോരാട്ടങ്ങളിൽനിന്നും അത് വളർന്നു. അത് സാർവത്രികമാണെന്ന അവകാശവാദം, ആധുനിക യൂറോപ്പിലെ മൂർത്തമായ രാഷ്ട്രീയ, മത, സാമൂഹിക പ്രശ്‌നങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതികരണമായി അത് വികസിച്ചു എന്ന വസ്തുതയെ മറച്ചു വയ്ക്കുന്നതാണ്. ലിബറലിസത്തെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കാൻ, അതിന്റെ ആഗോള സ്വാധീനത്തെയും അതിന്റെ ദാർശനിക പരിധികളെയും വിലയിരുത്തുന്നതിനു മുമ്പ് ആദ്യം അതിന്റെ ചരിത്ര പശ്ചാത്തലത്തിൽ അതിനെ കാണണം.

മധ്യകാല ക്രൈസ്തവലോകത്തിന്റെ തകർച്ചയ്ക്ക് ശേഷമാണ് ലിബറലിസത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക വേരുകൾ കിടക്കുന്നത്.(1) നൂറ്റാണ്ടുകളായി മതപരമായ സംഘർഷങ്ങൾ, സമ്പൂർണ രാജവാഴ്ച, ഫ്യൂഡൽ വർഗീകരണം, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, ദൈവശാസ്ത്രപരമായ ആധിപത്യവുമായി ഇഴചേർന്ന പൗരോഹിത്യ അധികാരം എന്നിവ യൂറോപ്പിൽ സംജാതമായി. പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് നവീകരണവും തുടർന്നുണ്ടായ മുപ്പത് വർഷത്തെ യുദ്ധവും, പൊതുജീവിതത്തിൽ ‘ദിവ്യമായ നിയമസാധുത’ അവകാശപ്പെടുന്ന ഏതൊരു വ്യവസ്ഥയെയും യൂറോപ്യൻ ചിന്തകരെ ആഴത്തിൽ സംശയാലുക്കളാക്കി.(2) അധികാരത്തെ ബലപ്രയോഗവുമായും മതത്തെ രക്തച്ചൊരിച്ചിലുമായും ബന്ധപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങി. ഈ സാഹചര്യത്തി ലാണ് ജ്ഞാനോദയ ചിന്തകർ യുക്തിസഹവും അനുഭവപരവും സാർവത്രികമായി പ്രാപ്യവുമാണെന്ന് അവർ വിശ്വസിക്കുന്ന അടിത്തറകളിൽ സമൂഹത്തെ പുനർനിർമിക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്.(3)

ജോൺ ലോക്കിനെപ്പോലുള്ള ചിന്തകർ വാദിച്ചത്, രാഷ്ട്രീയ നിയമസാധുത ദൈവിക കൽപനയിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് സാമൂഹിക കരാറിൽ(social contract) നിന്നും സമ്മതത്തിൽ(consent) നിന്നുമാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത് എന്നാണ്. സമൂഹത്തിന് മുമ്പ് മനുഷ്യർക്ക് സ്വാഭാവിക അവകാശങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നും ജീവൻ, സ്വാതന്ത്ര്യം, സ്വത്ത് എന്നിവ സംരക്ഷിക്കുക മാത്രമായിരുന്നു ഭരണകൂടത്തിന്റെ പങ്ക് എന്നും അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെട്ടു.(4) അവകാശങ്ങൾ കടമകളിലും തത്ത്വമീമാംസയിലും ഉൾച്ചേർത്തിരുന്ന ആധുനികപൂർവ ധാർമിക ചിന്തയിൽനിന്നുള്ള ഒരു സമൂലമായ വ്യതിയാനമായിരുന്നു ഇത്. വ്യക്തിഗത സ്വയംഭരണത്തെ ധാർമികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ യുക്തിയുടെ ആരംഭ പോയിന്റാക്കി മാറ്റി ലിബറലിസം ഈ ബന്ധത്തെ മാറ്റിമറിച്ചു.(5)

ഈ രാഷ്ട്രീയ മാറ്റത്തിനൊപ്പം സാമ്പത്തിക ലിബറലിസം വികസിച്ചു. മാർക്കറ്റ് സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തിഗത സ്വാർഥതാൽപര്യത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക ക്രമം സ്വയമേവ ഉയർന്നുവരുമെന്ന് ആഡം സ്മിത്ത് നിർദേശിച്ചു. ധാർമിക നിയന്ത്രണം സാമുദായിക ധാർമികതയിൽ(communal ethics) നിന്ന് അദൃശ്യ സാമ്പത്തിക ശക്തികളിലേക്ക് (invisible economic forces) മാറ്റി.(6) സ്മിത്ത് തന്നെ ധാർമിക ആശങ്കകൾ നിലനിർത്തിയപ്പോൾ, പിന്നീട് ലിബറൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയെ അതിന്റെ ധാർമിക ചട്ടക്കൂടിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കി; സമൂഹത്തെ മത്സരം, സഞ്ചയം, വളർച്ച എന്നിവയിലേക്ക് ചുരുക്കി. വിപണി അതോടെ ധാർമിക പരിധിക്കുള്ളിലെ ഒരു ഉപകരണമെന്നതിൽനിന്നും ജീവിതത്തിന്റെ പ്രാഥമിക സംഘാടന തത്ത്വമായി മാറി.(7)

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടോടെ, ലിബറലിസം വ്യാവസായിക മുതലാളിത്തത്തിൽ (industrial capitalism) നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവാത്തതായി മാറി.(8) അത് വൻതോതിലുള്ള സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും, അങ്ങേയറ്റത്തെ അസമത്വം, നഗരദാരിദ്ര്യം, ചൂഷണം എന്നിവയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവ ആകസ്മികമായ പരാജയങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ധാർമിക ബാധ്യതയെക്കാൾ കരാർ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് മുൻഗണന നൽകിയ ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനാപരമായ ഫലങ്ങളായിരുന്നു. തൊഴിലാളി നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രനായിരുന്നുവെങ്കിലും ഭൗതികമായി കുടുങ്ങിപ്പോയി. നീതിയില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം ഇതിനകം തന്നെ നേട്ടമുള്ളവർക്ക് അധികാരം പുനർവിതരണം ചെയ്യുക മാത്രമാണെന്ന് വിമർശകർ നിരീക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ലിബറലിസം ഇതിനെ പുരോഗതിയായി ആഘോഷിച്ചു.

വ്യാവസായിക മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധികൾക്ക് മറുപടിയായി, ക്ഷേമാധിഷ്ഠിത ലിബറലിസം (welfare oriented liberalism) ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഹ്രസ്വമായി ഉയർന്നുവന്നു. എന്നിരുന്നാലും, ഈ ഘട്ടം താൽക്കാലികമാണെന്ന് തെളിഞ്ഞു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ, ലിബറലിസം നവലിബറലിസത്തിലേക്ക് (neo liberalism) കൂടുതൽ സമൂലമായ പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമായി. ഫ്രെഡറിക് ഹയെക്, മിൽട്ടൺ ഫ്രീഡ്മാൻ തുടങ്ങിയ ചിന്തകർ ഭരണകൂട ഇടപെടൽ അന്തർലീനമായി കാര്യക്ഷമമല്ലെന്നും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥകളെ മാത്രമല്ല, സമൂഹങ്ങളെയും സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള മികച്ച സംവിധാനങ്ങളാണെന്നും വാദിച്ചു.(10) അന്താരാഷ്ട്ര ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഘടനാപരമായ ക്രമീകരണ പരിപാടികൾ, വ്യാപാര ഉദാരവൽക്കരണം എന്നി വയിലൂടെ ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രം ആഗോള നയത്തിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചു.

നവലിബറലിസം ലിബറലിസത്തിന്റെ കാതലായ അനുമാനങ്ങളെ ആഗോളവൽക്കരിച്ചു. മൂലധന ചലനത്തെ സേവിക്കുന്നതിനായി രാഷ്ട്രങ്ങളെ പുനഃക്രമീകരിച്ചു. പൊതുസേവനങ്ങൾ സ്വകാര്യവൽ ക്കരിച്ചു. വഴക്കത്തിന്റെ (flexibility) പേരിൽ തൊഴിൽ സംരക്ഷണം ദുർബലപ്പെടുത്തി. സാമൂഹിക സുരക്ഷാ വലകളെ ധാർമിക അപകടങ്ങളായി പുനർനിർമിച്ചു. വളർച്ചാ അളവുകോലുകളിൽ മുഴുവൻ ജനവിഭാഗങ്ങളെയും ഡാറ്റാ പോയിന്റുകളായി ചുരുക്കി. ജിഡിപി വർധിച്ചപ്പോൾ മനുഷ്യ സുരക്ഷ കുറഞ്ഞു.(11) നവലിബറലിസം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്തു; പക്ഷേ, പരമാധികാരം പൊള്ളയായി, പ്രത്യേകിച്ച് ആഗോള ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ, പരിഷ്‌കരണത്തിന്റെയും വികസനത്തിന്റെയും ഭാഷയിൽ സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ അടിച്ചേൽപിച്ചു.(12)

സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറം, ലിബറലിസം ധാർമികവും സാമൂഹികവുമായ ജീവിതത്തെ പുനർനിർമിച്ചു. മതത്തെയും ധാർമികതയെയും സ്വകാര്യവൽക്കരിച്ചുകൊണ്ട്, അത് ധാർമിക അധികാരത്തെ ഛിന്നഭിന്നമാക്കി. സത്യം ആത്മനിഷ്ഠമായി, ധാർമികത വ്യക്തിപരമായ മുൻഗണനയായി, അർഥം സ്വയം നിർമിച്ചതായി. ഇതിനെ പല സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞരും ധാർമിക വൈരാഗ്യം (moral anomie) എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു.(13) വ്യക്തികൾക്ക് സമ്പൂർണ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാരം ഉണ്ടായിരുന്നു; പക്ഷേ, പങ്കിട്ട ലക്ഷ്യങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു.ഉത്കണ്ഠ, ഏകാന്തത, നിഹിലിസം എന്നിവ ലിബറൽ സമൂഹ ങ്ങളുടെ ആകസ്മികമായ രോഗങ്ങളല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യജീവിതത്തെ അതിരുകടന്ന അർഥത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തുന്ന ഒരു ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ യുക്തിസഹമായ അനന്തരഫലങ്ങളാണ്.(14)

മാർക്‌സിസം

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ലിബറൽ മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക വിനാശം തർക്കമി ല്ലാതെ തുടർന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണം അസമത്വം, അന്യവൽക്കരണം, ചൂഷണം എന്നിവ തീവ്രമാക്കിയപ്പോൾ, ലിബറലിസത്തിന്റെ പരാജയങ്ങളോടുള്ള ബൗദ്ധികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രതികരണങ്ങളായി സോഷ്യലിസവും പിന്നീട് മാർക്‌സിസവും ഉയർന്നുവന്നു. ലിബറലിസം വ്യക്തി സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സ്വകാര്യസ്വത്തിനെയും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിടത്ത്, സോഷ്യലിസം കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയ്ക്കും സാമ്പത്തിക സമത്വത്തിനും ഊന്നൽ നൽകി. മാർക്‌സിസം പ്രത്യേകിച്ച് ഒരു ധാർമിക വിമർശനമായി മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുമെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ ചരിത്ര സിദ്ധാന്തമായും സ്വയം അവതരിപ്പിച്ചു.

കാൾ മാർക്‌സും ഫ്രെഡറിക് ഏംഗൽസും ഈ ബദൽ വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിച്ചു. ലിബറൽ മുതലാളിത്തം അനിവാര്യമായും ബൂർഷ്വാസിയുടെ കൈകളിൽ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും തൊഴിലാളികളെ ചരക്കുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിലാളികളാക്കി ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് മാർക്‌സ് വാദിച്ചു. ചരിത്രം വർഗസമരത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും മുതലാളിത്തം ഒടുവിൽ സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് കീഴിൽ തകരുമെന്നും അത് വർഗരഹിതവും രാഷ്ട്രരഹിതവുമായ ഒരു സമൂഹത്തിന് കാരണമാകുമെന്നും അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെട്ടു.(16)

ലിബറലിസത്തിന്റെ പല ഭൗതിക അനീതികളെയും മാർക്‌സിസം ശരിയായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. സ്വാത ന്ത്ര്യം പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക ബലപ്രയോഗത്തെ എങ്ങനെ മറച്ചുവെന്നും വിപണികൾ അധികാര ബന്ധങ്ങളിൽ എങ്ങനെ ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നുവെന്നും അത് തുറന്നുകാട്ടി. ഡേവിഡ് ഹാർവിയെപ്പോലുള്ള ചിന്തകർ മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഫലങ്ങളെ വിമർശിക്കുമ്പോഴും ഈ വിശകലന ശക്തിയെ അംഗീകരിക്കുന്നു.(17) പക്ഷേ, മാർക്‌സിസത്തിന്റെ രോഗനിർണയം പ്രായോഗികമായ ഒരു ധാർമിക-രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരമായി മാറിയില്ല.

മാർക്‌സിസത്തിന്റെ കാതലായ പോരായ്മ അതിന്റെ ദാർശനിക ഭൗതികവാദത്തിലാണ് (philosophical materialism). മനുഷ്യരെ സാമ്പത്തിക അഭിനേതാക്കളായും ചരിത്രത്തെ ഭൗതിക ശക്തികളായും ചുരുക്കിക്കൊണ്ട്, മാർക്‌സിസം ജീവിതത്തിന്റെ അർഥം ഇല്ലാതാക്കി. മതത്തെ മിഥ്യയായും എത്തിക്‌സിനെ വർഗ പ്രത്യയശാസ്ത്രമായും ധാർമികതയെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉപോൽപന്നമായും വിശേഷിപ്പിച്ച് തള്ളിക്കളഞ്ഞു.ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്‌സിസത്തിന്റെ അവകാശവാദം സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നുവെന്ന് പ്രശസ്ത പണ്ഡിതനായ കാൾ പോപ്പർ പറഞ്ഞു. (17)

രാഷ്ട്രീയ അടിച്ചമർത്തലിനാൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെ തെറ്റിദ്ധരിച്ചതിനാലും സോഷ്യലിസം പരാജയപ്പെട്ടു. ഭൗതിക സമത്വം ധാർമിക സംഘർഷം ഇല്ലാതാക്കുമെന്ന് കരുതി; അത് ആഗ്രഹം, ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയെ അവഗണിച്ചു. ബലപ്രയോഗത്തെ സമ്മതമായി വ്യാഖ്യാനിച്ചു. ലിബറലിസം അച്ചടക്കമില്ലാതെ ആഗ്രഹത്തെ അഴിച്ചുവിട്ടപ്പോൾ, മാർക്‌സിസം ഭരണകൂട അധികാരത്തിലൂടെ ആഗ്രഹത്തെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. രണ്ട് സമീപനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ധാർമിക ഘടനയെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ ലക്ഷണങ്ങളെ പരിഗണിച്ചു.

ഇസ്‌ലാം വ്യതിരിക്തമാകുന്നത്

ഇസ്‌ലാം അടിസ്ഥാനപരമായി ലിബറലിസത്തിൽ നിന്നും മാർക്‌സിസത്തിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്. അത് സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണങ്ങളിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ധാർമിക നരവംശശാസ്ത്രത്തിൽ (moral anthropology) നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വുർആനിക വീക്ഷണം ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങളെയും ആത്മീയ ചായ്‌വുകളെയും തിരിച്ചറിയുന്നു. മനുഷ്യർ പൂർണമായും സ്വാർഥതാൽപര്യമുള്ളവരോ വർഗനിലപാടുകളിലേക്ക് ചുരുക്കാവുന്നവരോ അല്ല. അവർ അല്ലാഹുവിന്റെ മുമ്പാകെ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ധാർമിക വ്യക്തിത്വങ്ങളാണ്. ഇസ്‌ലാമിക പരിഹാരങ്ങൾ മുതലാളിത്തത്തി ന്റെയും സോഷ്യലിസത്തിന്റെയും അതിരുകടക്കലിനെ ഒഴിവാക്കുന്നതിന്റെ കാരണം ഈ അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം വിശദീകരിക്കുന്നു. (18)

ആഗ്രഹത്തെ ഒരു ധാർമിക കോമ്പസായി പിന്തുടരുക എന്ന ആശയത്തെയും ഇസ്‌ലാം നേരിട്ട് വിമർശിക്കുന്നു. അല്ലാഹു മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു: “സ്വന്തം ആഗ്രഹത്തെ ദൈവമായി എടുക്കുന്നവനെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? അപ്പോൾ നീ അവന്റെ മേൽ ഒരു കാവൽക്കാരനായിരിക്കുമോ?’’ (ക്വുർആൻ 25:43).

ഈ വാക്യം ലിബറൽ ധാർമിക തത്ത്വചിന്തയുടെ ആഴത്തിലുള്ള നിരാകരണമാണ്. സ്വയം ആത്യന്തിക അധികാരമായി മാറുമ്പോൾ, ആഗ്രഹം ദൈവത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നു. ലിബറലിസം സ്വയംഭരണം എന്ന് വിളിക്കുന്നതിനെ, അഹങ്കാരത്തോടുള്ള അടിമത്തത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി ക്വുർആൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു..

ഇസ്‌ലാമിക സാമ്പത്തികചിന്ത സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെ അനുവദിക്കുന്നു. അതേസമയം സമ്പത്തിന്മേലുള്ള സമ്പൂർണ പരമാധികാരം നിഷേധിക്കുന്നു. സ്വത്ത് ഒരു അമാനത്താണ്. ഉടമസ്ഥാവകാശം നീക്കം ചെയ്യാതെ സകാത്ത് പുനർവിതരണം സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കുന്നു. പലിശ നിരോധനം ഉൽപാദനപരമായ അപകടസാധ്യതയിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിയ ശേഖരണം തടയുന്നു. അനന്തരാവകാശ നിയമങ്ങൾ സമ്പത്തിന്റെ വംശ കേന്ദ്രീകരണത്തെ തടയുന്നു.

മാർക്‌സിസത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഇസ്‌ലാം വിപണികളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. നവലിബറലിസത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, അത് അവയെ ധാർമികമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം ധാർമിക പരിധികളിലും സാമൂഹിക ബാധ്യതകളിലും അല്ലാഹുവിന്റെ മുമ്പാകെയുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ദരിദ്രർ വിപ്ലവത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളോ ദാനധർമ വസ്തുക്കളോ അല്ല, മറിച്ച് ദൈവം ഉറപ്പുനൽകിയ അവകാശങ്ങളുടെ ഉടമകളാണ്. ഈ ധാർമിക ചട്ടക്കൂട് ചൂഷണത്തെയും വർഗയുദ്ധത്തെയും തടയുന്നു.

രാഷ്ട്രീയമായി, ഇസ്‌ലാം ലിബറൽ വ്യക്തിവാദത്തിന്റെയും സോഷ്യലിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രവാദത്തിന്റെയും തീവ്രത ഒഴിവാക്കുന്നു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ കൈകളിലായാലും ജനങ്ങളുടെ കൈകളിലായാലും അധികാരം സമ്പൂർണമല്ല. ഭരണം നീതി, കൂടിയാലോചന, ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയാൽ ബന്ധിതമാണ്. നിയമം ആഗ്രഹത്തിനനുസരിച്ച് അനന്തമായി വഴക്കമുള്ളതോ ചരിത്രപരമായ നിർണയവാദത്തിലൂടെ അടിച്ചേൽപിക്കപ്പെടുന്നതോ അല്ല. അത് വെളിപ്പെടുത്തലിൽ വേരൂന്നിയതും മനുഷ്യന്റെ യുക്തിയിലൂടെ പ്രയോഗിക്കുന്നതുമാണ്.

ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ലിബറലിസവും മാർക്‌സിസവും നിശ്ശബ്ദമാകുന്നിടത്ത് ഇസ്‌ലാം അർഥം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പേരിൽ ലിബറലിസം അതിരുകടന്ന് ജീവിതത്തെ ശൂന്യമാക്കുന്നു. ഭൗതിക സമത്വത്തിന്റെ പേരിൽ മാർക്‌സിസം അതിനെ ശൂന്യമാക്കുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ട് തെളിയിച്ചത് ലിബറലിസം സമ്മതത്തോടെ അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നാണ്. അതേസമയം മാർക്‌സിസം ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ സമത്വം സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇസ്‌ലാം അനിയന്ത്രിതമായ ആഗ്രഹമോ നിർബന്ധിത ഏകീകരണമോ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നില്ല. അത് കാരുണ്യത്തോടുകൂടിയ അച്ചടക്കം, ലക്ഷ്യത്തോടെയുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, മനുഷ്യപ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായ നീതി എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ആധുനിക പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെ പരാജയങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ അനുമാനങ്ങളെ പൂർണമായും മറികടക്കുന്നതിലാണ് അതിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത.

ഓറിയന്റലിസം

ലിബറലിസത്തിന്റെയും നവലിബറലിസത്തിന്റെയും സോഷ്യലിസത്തിന്റെയും പോലും ആഗോള വികാസത്തിലെ നിർണായകവും എന്നാൽ പലപ്പോഴും അവഗണിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ഒരു ഘടകം ഓറിയന്റലിസമാണ്. രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണം, സാംസ്‌കാരിക ആധിപത്യം, ബൗദ്ധിക മേധാവിത്വം എന്നിവയെ ന്യായീകരിക്കുന്നതിനായി പാശ്ചാത്യ ശക്തികൾ കിഴക്കിനെ-പ്രത്യേകിച്ച് മുസ്‌ലിം സമൂഹങ്ങളെ-യുക്തിരഹിതവും പിന്നോക്കവുമായി (ചരിത്രപരമായി) പഠിക്കുകയും പ്രതിനിധീകരിക്കുകയും ചെയ്ത രീതിയാണ് ഓറിയന്റലിസം.

ഇതിനെ എഡ്വേർഡ് സെയ്ദ് ഏറ്റവും കർശനമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നുണ്ട്.(20) കിഴക്കിനെക്കുറിച്ചുള്ള പാശ്ചാത്യ അറിവ് വസ്തുനിഷ്ഠമായ പാണ്ഡിത്യമല്ല, മറിച്ച് ആധിപത്യത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്ന ഒരു പ്രതിനിധാന സംവിധാനമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹങ്ങളെ യുക്തിരഹിതവും സ്വേച്ഛാധിപത്യപരവും ധാർമികമായി താഴ്ന്നതുമായി ചിത്രീകരിച്ചു. അതേസമയം യൂറോപ്പ് സ്വയം യുക്തിസഹവും പുരോഗമനപരവും ധാർമികമായി പക്വതയുള്ളതുമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.ഈ ചിത്രീകരണം പാശ്ചാത്യ രാഷ്ട്രീയ, സാമ്പത്തിക പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളെ സാംസ്‌കാരികമായി നിർദിഷ്ട പ്രതികരണങ്ങളായി (culturally specific responses)അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം സാർവത്രിക പരിഹാരങ്ങളായി (universal solutions) അവതരിപ്പിക്കാൻ അനുവദിച്ചു.

പാശ്ചാത്യ മതേതര ആധുനികതയെ എല്ലാ നാഗരികതകളുടെയും സ്വാഭാവിക അന്തിമബിന്ദുവായി രൂപപ്പെടുത്തി ലിബറലിസം ഈ ഓറിയന്റലിസ്റ്റ് അനുമാനങ്ങളെ സ്വാംശീകരിച്ചു. പാശ്ചാത്യ ലിബറൽ ജനാധിപത്യം (Western liberal democracy) മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്ര പരിണാമത്തിന്റെ അവസാന ഘട്ടത്തെയും എല്ലാ സമൂഹങ്ങളും ആത്യന്തികമായി നീങ്ങുന്ന അന്തിമബിന്ദുവിനെയും പ്രതിനിധീ കരിക്കുന്നുവെന്ന് വാദിച്ച ഫ്രാൻസിസ് ഫുകുയാമ ഈ ആശയം വ്യക്തമാക്കുന്നു.(21) പാശ്ചാത്യേതര സമൂഹങ്ങൾ പുരോഗതിയുടെ കാര്യത്തിൽ പിന്നിലാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടു.(22) യൂറോപ്യൻ ഇതര ധാർമിക വ്യവസ്ഥകളെ പുരോഗതിക്ക് തടസ്സങ്ങളായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതിനെയാണ് ലിബറൽ സാർവത്രികത (liberal universalism) ആശ്രയിച്ചിരുന്നത്.(23) പ്രത്യേകിച്ച് ഇസ്‌ലാമിക നിയമം സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിന്റെ കാരിക്കേച്ചറുകളായി ചുരുങ്ങി. ലിബറലിസം ഇസ്‌ലാമിന്റെ യഥാർഥ പാരമ്പര്യങ്ങളെക്കാൾ ഇസ്‌ലാമിന്റെ വികലമായ പ്രതിച്ഛായയെ നിർവചിക്കാൻ തുടങ്ങി.

സോഷ്യലിസവും മാർക്‌സിസവും മുതലാളിത്തത്തെയും സാമ്രാജ്യത്വ ചൂഷണത്തെയും വിമർശിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവയും ഓറിയന്റലിസ്റ്റ് അനുമാനങ്ങളെ ശരിവെക്കുന്നതായി കാണാം. ഫ്യൂഡലിസത്തിൽനിന്ന് മുതലാളിത്തത്തിലേക്കും സോഷ്യലിസത്തിലേക്കും ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതായി കാൾ മാർക്‌സ് ചരിത്രത്തെ വീക്ഷിച്ചു.ഈ യൂറോപ്യൻ പാതയുമായി പൊരുത്ത പ്പെടാത്ത സമൂഹങ്ങളെ നിശ്ചലമോ പിന്നോക്കമോ ആയി മുദ്രകുത്തി.(24) ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്സിന്റെ രചനകൾ, യൂറോപ്യൻ ഇതര സമൂഹങ്ങളെ പുരോഗതിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നതിന് കൊളോണിയൽ ഭരണംഎങ്ങനെ ആവശ്യമാകുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു.(25) ഇസ്‌ലാമിക നാഗരികതകൾക്ക് അവരുടെതായ യോജിച്ച ചരിത്രപരവും ധാർമികവുമായ യുക്തിയുണ്ടെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നതിൽ ഈ ചട്ടക്കൂട് പരാജയപ്പെട്ടു.

നവലിബറലിസം ഓറിയന്റലിസത്തെ കൂടുതൽ സാങ്കേതികവും അരാഷ്ട്രീയവുമായ രൂപത്തിൽ പാരമ്പര്യമായി സ്വീകരിച്ചു. പ്രത്യക്ഷമായ നാഗരിക വിധിന്യായത്തിനുപകരം, അത് മുസ്‌ലിം- കൊളോണിയലാനന്തര സമൂഹങ്ങളെ സാമ്പത്തിക കേസ് പഠനങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കി. ഘടനാപരമായ ക്രമീകരണം, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, വിപണി ഉദാരവൽക്കരണം എന്നിവ നിഷ്പക്ഷ പരിഷ്‌കാരങ്ങളായി അടിച്ചേൽപിച്ചു. ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹങ്ങളുടെ സാംസ്‌കാരികവും ധാർമികവുമായ മാനങ്ങളെ കാര്യക്ഷമതയില്ലായ്മകളായി തള്ളിക്കളഞ്ഞു.(26)

സമ്പൂർണ ലോകവീക്ഷണമെന്ന നിലയിൽ ഇസ്‌ലാമിന്റെ അംഗീകാരത്തെ നിഷേധിക്കുകയും പകരം കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ട ഒരു സാംസ്‌കാരിക പ്രശ്‌നമായി അതിനെ കണക്കാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദൈവിക മാർഗനിർദേശത്തിൽനിന്ന് ധാർമികത, നിയമം, അർഥം എന്നിവ വേർപെടുത്തി മതേതര പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ അറിവിനെ വിഭജിക്കുന്നു.(27) പാശ്ചാത്യ സിദ്ധാന്തങ്ങളാൽ പരിഷ്‌കരണം കാത്തിരിക്കുന്ന ഒരു ഭാഗിക പാരമ്പര്യമല്ല ഇസ്‌ലാം. ഇത് സമഗ്രമായ ഒരു ധാർമിക, നിയമ, നാഗരിക വ്യവസ്ഥയാണ്.

ഇസ്‌ലാം വിശുദ്ധിയിലേക്കും സമാധാനത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു

ഓറിയന്റലിസത്തിന്റെ പങ്ക് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ലിബറലിസം, സോഷ്യലിസം, നവലിബറലിസം എന്നിവ മുസ്‌ലം സമൂഹങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ ആവർത്തിച്ച് പരാജയപ്പെടുന്നത് എന്തുകൊ ണ്ടാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ നിഷ്പക്ഷ ഉപകരണങ്ങളല്ല, മറിച്ച് അധി കാരത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും വികലമായ പ്രതിനിധാനങ്ങളുടെയും ഉൽപന്നങ്ങളാണ്. ധാർമിക അധികാരം ചരിത്രപരമായ ആധിപത്യത്തിൽനിന്ന് വരുന്നു എന്ന ആശയം നിരസിച്ചുകൊണ്ട് ഇസ്‌ലാം അവരുടെ അനുമാനങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. മനുഷ്യചിന്തയുടെ ബൗദ്ധിക രീതികളിൽനിന്നല്ല, അല്ലാഹുവിൽനിന്നാണ് മാർഗനിർദേശം വരുന്നത്.

ആധുനിക ലോകം തളർന്നുപോയിരിക്കുന്നു. ലിബറലിസം സ്വാതന്ത്ര്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്തു; പക്ഷേ, ശൂന്യത നൽകി. നവലിബറലിസം അഭിവൃദ്ധി വാഗ്ദാനം ചെയ്തു; പക്ഷേ, ചൂഷണം സാധാരണമാക്കി. സോഷ്യലിസം നീതി വാഗ്ദാനം ചെയ്തു; പക്ഷേ, ബലപ്രയോഗം സൃഷ്ടിച്ചു. ഇസ്‌ലാം ആർക്കും നൽകാൻ കഴിയാത്തത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. സ്രഷ്ടാവിനെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യാത്മാവിന്റെ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറി ച്ചുമുള്ള അറിവിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു ധാർമിക ക്രമം.

“അല്ലാഹു സമാധാനത്തിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും താൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവരെ നേരായ പാതയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു’’ (ക്വുർആൻ 10:25).

ഇതാണ് അന്തിമ വ്യത്യാസം. ഇസ്‌ലാം സമൂഹത്തെ സംസ്‌കരിക്കുന്നു. സത്യത്തിൽ ജീവിതത്തെ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അത് മനുഷ്യരാശിയെ ആന്തരികമായും ബാഹ്യമായും വിശുദ്ധിയിലേക്കും സമാധാനത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു.

References:

Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia by John Gray (2007)

The Unintended Reformation: How a Religious Revolution Secularized Society (2012) by Brad S. Gregory

The Enlightenment: An Interpretation (1966) by Peter Gay

Two Treatise of Goverment (1689) by John Locke

Sources of the Self (1989) by Charles Taylor

The Wealth of Nations (1776) by Adam Smith

The Great Transformation (1944) by Karl Polanyi.

Capitalism and Freedom (1962) by Milton Freidman

The Condition of the Working Class in England (1845) by Friedrich Engels

The Road to Serfdom (1944) by Friedrich Hayek

A Brief History of Neoliberalism (2005) by David Harvey

Confessions of an Economic Hit Man (2004) by John Perkins

Émile Durkheim introduced the term moral anomie (a state of normlenssess and breakdown of social standards) in his book The Division of Labor in Society (1893)

Liquid Modernity (2000) by Zygmunt Bauman

The Communist Manifesto (1848) by Friedrich Engels and Karl Marx

Das Capital (1848) by Karl Marx

A Brief History of Neoliberalism (2005) by David Harvey

The Open Society and Its Enemies (1945) by Karl Popper

Maqasid Al-shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach (2008) by Jasser Auda

Orientalism (1978) by Edward Said

The End of History and the Last Man (1992) by Francis Fukuyama

Civilization and Its Discontents (1930) by Sigmund Frued

The Darker Side of Western Modernity (2011) by Walter Mignolo

Eurocentrism (1989) by Samir Amin

Marx at the Margins (2010) by Kevin Anderson

Globalization and Its Discontents (2002) by Joseph Stiglitz

Islam and Secularism (1978) by Syed Muhammad Naquib al Attas